ประเพณีลอยกระทงการลอยประทีปหรือการลอยโคมมีปรากฏหลักฐานในวรรณคดีเรื่องนางนพมาศหรือท้าวศรีจุฬาลักษณ์ซึ่งเป็นสนมเอกของพระร่วง ได้คิดประดิษฐ์ดัดแปลงเป็นรูปกระทงดอกบัวแทนการลอยโคม เพื่อเป็นการสักการะรอยพระพุทธบาทที่แม่น้ำนัมมทานทีซึ่งเป็นแม่น้ำสายอยู่ในแคว้นทักขิณาบถขอประเทศอินเดีย ปัจจุบันเรียกว่าแม่น้ำเนรพุททา นางนพมาศได้ทำกระทงลอยที่แปลกจากนางสนมอื่นๆเมื่อพระร่วงเจ้า ได้เสด็จทางชลมารคทอดพระเนตรเห็นกระทงของนางนพมาศ ก็ทรงพอพระทัยจึงมีราชโองการให้จัดพิธีลอยกระทงขึ้นทุกปีในคืนวันเพ็ญเดือนสิบของทุกปีพระราชพิธีนี้จึงถือปฏิบัติมากระทั่งถึงปัจจุบันประมาณ ร้อยกว่าปีมาแล้ว
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงอธิบายในพระราชนิพนธ์เรื่อง "พระราชพิธีสิบสองเดือน" ความตอนหนึ่งว่า"การฉลองพระประทีปลอยกระทงนี้เป็นนักขัตฤกษ์ที่รื่นเริงทั่วไปของชนทั้งปวงทัวกันไม่เฉพาะแต่การหลวงจะนับว่าเป็นพระราชพิธีอย่างใดก็ไม่ได้ด้วยไม่ได้มีพิธีสงฆ์ พิธีพราหมณ์ อันใดเกี่ยวข้อง เนื่องในการลอยพระประทีปนั้นแต่ควรนับว่าเป็นราชประเพณีซึ่งมีมาในแผ่นดินสยามแต่โบราณตั้งแต่พระนครยังอยู่ฝ่ายเหนือ"
